Tiyatronun Unutulan Duyusu: Koku

Tiyatro deyince aklımıza önce görmek ve duymak gelir. Seyirci kelimesinin kendisi bile bakmayı çağrıştırır. Oysa tiyatro, bedenin bütün duyularına seslenen sinestetik bir sanattır. Bu duyular arasında en çok göz ardı edileni ise belki de kokudur.

Kokunun sahnedeki uzun geçmişi

Koku, tiyatro tarihinde sanıldığından çok daha eskiye uzanır. Ritüel kökenli temsillerde tütsüler, yakılan otlar ve sunular, seyircinin deneyiminin ayrılmaz bir parçasıydı. Kokunun bu kutsal ve topluluk yaratan işlevi, tiyatronun ritüelden doğduğu yönündeki kuramlarla da örtüşür.

Erken modern dönemde ise kalabalık açık hava tiyatrolarında koku, istense de istenmese de deneyimin bir parçasıydı: yiyecekler, insan kalabalığı, sahnede kullanılan barut ve efektler. Seyirci oyunu yalnızca izlemiyor, onu soluyordu.

Koku, belleğe giden en kısa yoldur. Bir oyunun repliklerini unutsak bile o akşam salondaki kokuyu yıllar sonra hatırlayabiliriz.

Deneysel sahnede yeni olanaklar

Yirminci yüzyılın avangart hareketleri ve günümüzün sürükleyici (immersive) tiyatro toplulukları, kokuyu bilinçli bir dramaturjik araç olarak kullanmaya başladı. Seyircinin mekânda dolaştığı yapımlarda her odanın kendine özgü bir kokusu olabiliyor; bu da hikâyeyi yalnızca anlatılan değil, bedenle yaşanan bir şeye dönüştürüyor.

Neden bu kadar az konuşuyoruz?

• Kontrol zorluğu: Işık bir düğmeyle kapanır; koku ise salonda kalır, karışır, yayılır.
• Öznellik: Aynı koku bir seyirciye huzur, diğerine rahatsızlık verebilir.
• Kayıt sorunu: Tiyatro tarihini metinler, fotoğraflar ve kayıtlarla yazıyoruz; kokuyu arşivlemenin bir yolu yok.

Tam da bu nedenlerle koku, tiyatro araştırmaları için hâlâ keşfedilmeyi bekleyen bir alan. “Tiyatroda Kokunun İzinden” başlıklı makalemde bu tarihin izini Antik Çağ’dan erken modern döneme kadar sürmeye çalıştım.