Perde Kapandığında Ekran Açıldı: Pandemi ve Dijital Tiyatro

Mart 2020’de dünyanın dört bir yanında tiyatro salonlarının kapıları kapandığında pek çoğumuz bunun geçici bir ara olacağını düşündük. Aylar uzadıkça tiyatro, varlığını sürdürmek için kendini yeniden icat etmek zorunda kaldı. Britanya’da Ulusal Tiyatro’nun (National Theatre) arşivindeki kayıtları her hafta ücretsiz yayımlaması, Shakespeare’s Globe ve Royal Shakespeare Company’nin çevrim içi programları milyonlarca seyirciye ulaştı.

Bir kriz, bir rönesans

Bu dönemi bir çöküşten çok bir rönesans olarak okumak mümkün. Teknoloji tiyatroya yalnızca bir yayın kanalı sağlamadı; biçimi, içeriği ve üretim pratiklerini de dönüştürdü. Zoom üzerinden kurgulanan oyunlar, seyircinin kamerasını açarak katıldığı etkileşimli performanslar, telefonla tek bir seyirciye oynanan kısa oyunlar… Tiyatro, sınırlamayı bir estetik olanağa çevirdi.

Pandemi bize tiyatronun bir bina olmadığını, bir buluşma biçimi olduğunu hatırlattı.

Canlılık tartışması

Elbette her şey bu kadar parlak değildi. Tiyatro kuramında uzun süredir tartışılan “canlılık” (liveness) meselesi yeniden gündeme geldi. Aynı havayı solumadığımız, oyuncunun nefesini duymadığımız bir deneyim hâlâ tiyatro mudur? Kaydedilmiş bir temsil ile o akşam bir kez yaşanıp kaybolan temsil aynı şey midir?

Benim yanıtım şu: Dijital tiyatro, sahnedeki tiyatronun yerini almadı ama ona yeni bir kardeş kazandırdı. Ulaşılabilirlik açısından kazanımlar —engelli seyirciler, büyük şehirlerden uzakta yaşayanlar, bilet fiyatlarını karşılayamayanlar için— göz ardı edilemeyecek kadar büyük.

Bugün geriye ne kaldı?

• Pek çok kurum, canlı temsillerin yanında çevrim içi yayınları sürdürüyor.
• Melez (hibrit) temsiller, salon ve ekran seyircisini aynı anda düşünen yeni bir dramaturji gerektiriyor.
• Seyircinin “katılımcı” olarak konumlandığı etkileşimli biçimler daha da yaygınlaştı.

Bu dönüşümü ayrıntılı olarak “Tiyatronun Rönesansı: Pandemi Döneminde Dijitalleşme ve Britanya Tiyatrosu” başlıklı makalemde inceledim; makaleye Yayınlar sayfasından ulaşabilirsiniz.